................................HAVA KİRLİLİĞİ 

    Canlı metabolizmasına zararlı bir çok gazın havaya karışması şeklinde tanımlayabileceğimiz ’hava kirliliği ‘ günümüzde tüm insanlığın ve özellikle de büyük yerleşim merkezlerinin ciddi bir problemidir. 

      Aslında bu problemin nereden ve ne zaman çıktığını söylemek oldukça zor. Belki de insan oğlunun ateşi bulma tarihini hava kirliliği için başlangıç olarak almak en doğrusu. Ama ,kentlerin havasını ilk siyah bulutların kapladığı nefes almanın zorlaştığı,toplu ölümlerin olduğu tarih,endüstri devriminin başladığı yıllardır.

Endüstrileşme ve teknolojik gelişmeler hava kirliliğine artan bir etkide bulunmuştur. Otomobillerin üretiminin artması ve bunlarda petrolün kullanımı,fabrika bacaları ve kimyasal madde üreten imalathanelerin artması hava kirliliğine ayrıca katkıda bulunmuştur.

Ama bunlar hep günümüzde gelişmişliğin göstergesi kabul edilmektedir. Peki havayı kirleten bu maddeler nelerdir ve nasıl oluşurlar?  

Hava kirliliğinin büyük bölümü yanma reaksiyonlarından kaynaklanır. Karbon ve hidrojen moleküllerini içeren petrol ürünleri yakıldığında karbondioksit ve su oluşur.

Ama ‘tam yanma’ gerçekleşmediğinde karbonmonoksit gibi insan sağlığı için çok tehlikeli ve bazende öldürücü gazlar üretilir.örneğin,arabaların motorları karbonmonoksit üretirler.

Hava kirliliğine CO’nun %52, SO₂’nin %18, Hidrokarbonların %12 ,NO₂’nin %6 ve diğer parçacıkların %12 oranında katkıları vardır. Şimdi bu gazların kaynaklarına ve etkilerine kısaca bir göz atalım.

     KARBONMONOKSİT(CO)  

Karbonun oksijenle birlikte yanmasıyla açığa çıkan bir gazdır. Oksijenin yetersiz olduğu yanma reaksiyonlarında karbon monoksit oluşur.

C_(k) +1/2 O_2(g)                      CO_(g)

Yanma reaksiyonlarında yeterli oksijen varsa karbon monoksit yerine karbondioksit oluşur.

C_(k) + O_2(g)                    CO_2(g)

Karbon monoksit çok zehirli bir gazdır .Yetişkin bir insan,yarım saat boyunca,%1 oranında karbonmonoksit içeren bir odada kapalı kalırsa kısa sürede yaşamını yitirir.  

        HİDROKARBONLAR

Karbon ve hidrojen atomları içeren maddelerdir. Petrolde ,doğal gazda ve fosilleşmiş karbonda bulunur. Hidrokarbon kirlenmesinde birinci dereceden sorumlu trafiğe çıkan otomobillerdir. Ayrıca kaloriferler,rafineriler ve sigara dumanında hidrokarbon kirlenmesinde önemli rol oynar. Bunların en tehlikeli özelliği ise kanserojen etkisidir.  

     SÜLFÜR OKSİTLER (SO_x)

En kirletici ve en çok bulunanları SO₂ ve SO₃’tür. Havadan ağır olan bu iki gaz kolaylıkla suda çözünür aside dönüşebilir.

SO₂ + H₂O                H₂SO₃  (SÜLFÜROZ ASİTİ)

SO₃ +H₂O                 H₂SO₄ (Sülfirik asit)

Bu asitler,havada yoğunlaşıp asit yağmuru olarak yeryüzüne döner. Bu gazların havaya yayılmasında petrol rafinerileri,termoelektrik santralleri ve demir eritme tesisleri son derece sorumludur. Organizmanın bazı salgılarıyla temas ettiğinde kükürt asite dönüşür ve kronik bronşite yol açar.

       AZOT OKSİTLER(NO_x)

Atmosferde en çok bulunan şekli NO ve NO₂ dir. Ateşlemeli motorlarda yüksek

ısıda azotun oksijenle birlikte yanmasından oluşan gazlardır.Yüksek ısılarda şimşek çakması sırasında havada kendiliğinden de oluşabilir.

 N₂ +O₂                    2NO

Havadaki oranı,büyük ölçüde o bölgedeki araba,termoelektrik santrali ve petrol rafinerisi sayısıyla paralellik gösterir. Boğaz ve bronş tahribatlarına yol  açar.

NO hava ile temas ettiğinde hemen yükseltgenerek NO₂  ye dönüşür. NO₂ rahatlıkla suda çözünüp asit çözeltisi oluşturabilir.

NO_(g) +1/2O_2(g)                  NO_2(g)

2NO₂ + H₂O                       HNO₃ + HNO₂  

             KURŞUN(Pb)

Ateşleyici olarak benzinin içinde bulunan bir metaldir.Emaye ve cam üretiminde de kullanılır Eğer herhangi bir şekilde kurşun organizmaya girerse,metabolizma tarafından yok edilemez. Sonunda kana karışan kurşun,beyin ve sinir sistemlerini tahrip eder.  

Kaynak: Kimya 1, Sürat yayınları, Altın seri, Necdet Çelik, Ali Rıza Erdem, Ayhan Nazlı, Varol Gürler, Hulusi Patlı, Hasan Karabürk, 1997, İstanbul